INCIPIT LIBER XV. DE SEPTEM METALLIS
Primo generaliter dicendum est. Aurum. Electrum. Argentum. Es sive cup­rum. Stannum. Plumbum. Ferrum.

1 Generaliter primo dicendum est de metallic. 2 Sicut liber Genesis testatur: Lamech qui septimus fuit ab Adam bigamiam introducens ex Ada uxore una genuit Iabel, qui primo adinvenit tentoria pastorum. 3 Ex altera uxore Sella Lamech genuit Tubalcaym, qui ferrariam artem primus invenit 4 et, ut dicit Magister in historiis, res bellicas decenter exercuit sculpturasque operum in metallis ad libidinem oculorum fabricavit. 5 Cum enim succenderet frutices et dumeta in pascuis, vene metallorum in rivulos defluxerunt, et sublate lamine figuras locorum, in quibus iacuerant, referebant. 6 Et ex hoc occasionem et materiam nactus fabrilia et sculptilia imitatus est. 7 Sunt autem metalla in visceribus terre, et alia pura atque alia commixta terre reperiuntur. 8 Sunt autem septem numero in usus hominum accommodatissime data.

1 Eerst enkele algemene opmerkingen over metalen. 2 Zoals het boek Genesis getuigt, was Lamech, die de zevende generatie was vanaf Adam, de eerste die twee echtgenotes had; van Ada, zijn ene vrouw, kreeg hij Jabel, de uitvinder van de herderstenten. 3 Van zijn andere vrouw, Sella, kreeg hij Tubalcaym, de uitvinder van de kunst van het smeden. 4 Volgens Magister in zijn Historiae smeedde hij vaardig allerlei oorlogstuig en maakte hij beeldhouwwerken in metalen, tot lust van het oog. 5 Want toen hij eens stronken en struikgewas op zijn weiden in brand stak, werden er metaaladers vloeibaar en zo ontstonden kleine metaalstroompjes. Toen hij de schijfjes oppakte, vertoonden zij de vorm van de gaten waarin ze gelegen hadden. 6 Op grond hiervan verkreeg hij zijn werkwijze en zijn grondstof, en daarmee is hij gereedschappen en beeldhouwwerken gaan namaken. 7 Metalen dan bevinden zich in de ingewanden van de aarde; sommige worden zuiver gevonden, andere vermengd met aarde. 8 Er zijn er zeven in aantal, die tot nut van de mensen met veel toepassingen ter beschikking zijn.

II De auro
1 Aurum calide nature est, ut dicit Platearius. 2 Lepram curat et scabiem redactum in pulverem et mixtum antidotis. 3 Vulnus ex auro factum non corrumpitur in tumores. 4 Ponderosum est in duplo quam argenturn vel es vel stannum. 5 Pretiosius est metallis ceteris et temperatius. 6 Fulget omni tempore, etiam coinquinatum. 7 Rubigine non consumitur. 8 Visum fovet; quanto rubicundius, tanto melius. 9 Per fornacem ignis purgatur et adnichilatur omnis commixtio adulterina, er tamen ipsum aurum non consumitur. 10 In rivulis et fontibus invenitur, ut Symon dicit; in montibus etiam aliquando, sed hoc raro: multus enim labor est in lavande. 11 Et si per multas minutias, purum tamen invenitur nec in se admixtum est terre vel bituminibus sicut es aut argentum, licet terre et eius sordibus societur, verbi gratia ut si dragmam vel bracteas inter pulveres invenires, nec tamen auri puritas in se sordium squaloribus incorporaretur.

II Goud
 1 Goud hoort bij de stoffen met een warme natuur, volgens Platearius. 2 Het geneest lepra en schurft, als het verpulverd is en dan gemengd met tegengif. 3 Een wond ontstaan door goud ontwikkelt geen zwellingen. 4 Het is dubbel zo zwaar als zilver of brons of tin. 5 Het is kostbaarder dan de andere metalen en gematigder. 6 Het blinkt altijd, ook als het vuil is. 7 Het wordt niet door roest aangetast. 8 Het is aangenaam voor het oog; hoe roodachtiger, des te beter. 9 Het wordt in een vuuroven gezuiverd; elke bijmenging van vreemde stof wordt daar vernietigd; het goud zelf wordt echter niet verteerd. 10 Het is te vinden in stroompjes en bronnen, aldus Symon; soms ook in bergen, maar dat is maar zelden het geval: want dan gaat er veel werk zitten in het wassen. 11 Het wordt weliswaar gevonden in de vorm van vele kleine korreltjes (stofgoud, F.S.), maar is wel zuiver; het is van binnen niet vermengd met zand of bituum, zoals koper of zilver, ook al zit het wel samen met zand en de verontreinigingen van zand. Een voorbeeld: als je een drachme of goudplaatjes vindt tussen het zand, dan is de zuiverheid van het goud toch niet echt geïncorporeerd in de onreinheden van het vuil.

12 De tali auro fit opus quod aure­olum dicitur. Vocatur autem aure­olum, quia de predictis minutiis fit, que palee vel aurum molitum vulgariter appellantur. 13 Aurum preterea

12 Van zulk goud maakt men spul dat men aureolum noemt. Het heet zo omdat het gemaakt wordt van de bovengenoemde kleine korreltjes, die in de volksmond bolletjes goud of gemalen goud heten. 13 Verder heeft goud

virtutem habet confortandi et depurandi. 14 Quomodo autem hoc fiat, questio est, cum nec incorporetur nee membra nutriat. 15 Ad quod dicendum est, quod confortantium alia confortant tantum reparando membra, alia spiritus ut sunt aromatica; alia alterativa virtute immutant corpus ut est aurum. 16 Aurum est durabilius, tractabilius et magis ductile aliis metallis.

de eigenschap te versterken en te reinigen. 14 Maar hoe dit precies werkt, is een probleem, omdat het niet door het lichaam wordt opgenomen en dus ook niet de ledematen voedt. 15 Hierbij dient opgemerkt te worden dat van de versterkende middelen sommige alleen versterken door de ledematen weer kracht te geven, andere door de geest weer kracht te geven, zoals aromatische stoffen; weer andere, zoals goud, veranderen iets in het lichaam door hun veranderkracht. 16 Goud is duurzamer, gemakkelijker bewerkbaar en beter smeedbaar dan andere metalen.

III De electro
1 Electrum duplex est: electrum naturale et electrum artificiale. 2 Artificiale, ut dicit Liber rerum, ex auro et argento pariter mixtis conficitur. 3 Naturale vero simile est colore, sed in virtute prestantius. 4 Invenitur autem rarissime, et difficillime discernitur sophisticatum a vero et naturali electro. 5 Potest autem hoc modo discerni: Vas ex vero et naturali electro venenum prodit. 6 Cui si venenum infunditur, stridet quasi violentiam passum et perdit colorem, usque dum igne purgetur. 7 Est autem hoc metallum conservativum; unde antiquitus in locellis ex electro magnorum corpora condebantur. 8 Unde legitur, quod magnus Constantinus corpora sanctorum apostolorum Petri et Pauli in locello ex ere Cyprio condiderit, quod utique creditur electrum fuisse, quod in Cypro insula reperitur precipuum.

III Electrum
1 Electrum bestaat in twee soorten: natuurlijk en kunstmatig. 2 Volgens Liber rerum wordt het kunstmatige vervaardigd door goud en zilver in gelijke delen te mengen. 3 Het natuurlijke lijkt daar wat kleur betreft precies op, maar is qua eigenschappen beter. 4 Het wordt echter slechts zeer zelden gevonden; het kunstmatige is erg moeilijk te onderscheiden van het echte natuurlijke electrum. 5 Het volgende is een methode daarvoor: een potje gemaakt van natuurlijk electrum verraadt de aanwezigheid van vergif. 6 Als je daar namelijk vergif in doet, piept het - alsof het geweld wordt aangedaan - en verliest zijn kleur totdat het in een vuur wordt gereinigd. 7 Dit metaal nu is conserverend; vandaar dat vroeger de lijken van belangrijke personen begraven werden in kisten gemaakt van electrum. 8 Daarom ook staat geboekt dat Constantijn de Grote de lichamen van de heilige apostelen Petrus en Paulus bewaard heeft in een kist van Cyprisch brons - hiermee wordt electrum bedoeld, zo neemt men algemeen aan, omdat dit voornamelijk op het eiland Cyprus wordt gevonden.

IV De argento
1 Argentum frigidum est et temperatum, ut dicit Platearius. 2 Durabile est, ubi purum fuerit. 3 Impurum vero de facili contrahit corruptelam. 4 Ductile est atque tractabile sonorumque ac tinnitu dulcissimum, et hoc maxime, si eri misceatur. 5 Unde tubas ductiles ex argento fieri precepit Moyses, ad terrorem hostium, Osee: Clanget tuba, et populus expavescet; ad exhortationem ad pugnam, sicut dicitur in Deutronomio; ad castra movenda, sicut dicitur in Numeri; ad vocandum ad epulas, sicut dicitur in psalmo: Bucinate in neomenia tuba in insigni die sollempnitatis vestre.  6Argentum consolidat alia metalla et quasi unum efficit consolidata. 7 Contra humidum et viscosum flegma valet pulverizatum et antidotis commixtum. 8 Argenti vene multe et in multis orbis partibus inveniuntur, nec est argentum purum in se sicut aurum, sed est incorporatum et admixtum terre et sordibus; et ideo labor maximus, ut per ignem purgetur. 9 Fumus purgationis ipsius nocivus est multum, nec de facili purgatur infectus multo fumo huiusmodi, nisi fumo thuris aut aromaticis speciebus.

IV Zilver
 1 Zilver is koud en gematigd, aldus Platearius. 2 Het is duurzaam wanneer het zuiver is. 3 Maar is het onzuiver, dan corrodeert het snel. 4 Het is smeedbaar en goed bewerkbaar, en vol klank en heel mooi als het rinkelt, en dit vooral als het met brons vermengd wordt. 5 Daarom heeft Mozes voorgeschreven dat bazuinen van zilver gesmeed worden: om de vijanden te verschrikken (Oseas: De bazuin zal schallen, en het volk zal zeer angstig worden.); ter aansporing tot de strijd, zoals in Deuteronomium staat; om het legerkamp op te breken, zoals in Numeri staat; om aan tafel te roepen, zoals in de Psalm staat: Blaast op de bazuin bij nieuwe maan, op de speciale dag van uw plechtig feest. 6 Met zilver soldeert men andere metalen; het zilver zorgt dat de gesoldeerde stukken als het ware weer één stuk worden. 7 Het is heel goed tegen vochtig en stroperig speeksel, als het verpulverd is en dan gemengd met tegengif. 8 Zilveraders worden in groten getale gevonden en in veel delen van de wereld; zilver is echter op zich niet zuiver zoals goud, maar ligt ingebed en vermengd met aarde en verontreinigingen; daarom kost het ook zeer veel werk om het door vuur te reinigen. 9 De rook van de reiniging is zelf zeer schadelijk: iemand die besmet is met veel van die rook, wordt niet gemakkelijk weer schoon; alleen door de rook van wierook of aromatische plantensoorten.

16 Dicunt quidam nobilissimum genus argenti fieri ex vivo argento. 17 Quod si fuerit argentum vivum purum, coagulabit illud vis sulphuris albi non urentis, ut convertatur illud in argentum. 18 Et si fucrit sulphur mundum, optimum, cum rubore clarum, et fuerit in eo vis igneitatis simplicis non urentis, erit res optima, ut ex ea faciant aurum: hoc enim ipsum convertetur in aurum.

16 Sommigen zeggen dat de edel­ste soort zilver ontstaat uit kwikzilver. 17 Maar als kwikzilver puur is, zal de kracht van witte zwavel, zonder te branden, het doen stollen, zodat het in zilver omgezet wordt. 18 En als de zwavel zuiver is, van de beste kwaliteit, helder en krachtig, en als daarin de kracht van louter vuurheid zit, zonder te branden, dan zal er iets heel fraais gebeuren, namelijk dat ze daar goud van maken: want precies dit zal omgezet worden in goud.

 V De ere sive cupro
1 Es sive cuprum sonorurn est et vocale, natura calidum. 2 Sonus eius per se rudis est; admixtum vero es stanno aut argento vel auro validum valde et dulcem tinnitum habet. 3 Tinnit autem altius ceteris metallis, sed vexat auditum, nisi stanno commodius temperetur. 4 Es fusile est in omne artificium; ductile vero, sed cum labore et moderamine verberantis. 5 Nunquam ita purgari potest, quin facillime contrahat corruptelam. 6 Durat tamen in annos plurimos. 7 Ex ere fit auricalcus, et fit multo labore per ignem maximis decoctionibus. 8 Dicitur autem auricalcus, eo quod splendorem auri habeat; vel dicitur auricalcus, eo quod de ipso fit aurum. 9 Dicit enim Aristotiles in libro De lumine luminum, quod ex urina pueri et auricalco optimum aurum fit. 10 Quod ita intelligendum est, ut optimum fiat aurum colore, et si non substantia: ut enim idem Aristotiles dicit, color variatur, sed substantia manet. 11 Hunc auricalcum scripture frequentius electrum vocant, et hoc propter colorem electro prope consimilem.

V Brons of koper
1 Brons of koper klinkt diep en welluidend; van nature is het warm. 2 Het geluid dat het op zichzelf maakt, is wat rauw; maar als het koper gemengd is met tin of zilver of goud, heeft het een zeer krachtige en aangename klank. 3 Het klinkt voller dan andere metalen, maar irriteert het gehoor als het niet flink gematigd is door tin. 4 Brons kan gegoten worden tot elke vorm van werktuig; het kan ook gesmeed worden, maar met veel inspanning en voorzichtigheid van de smid bij het hameren. 5 Nooit kan het zo zuiver gemaakt worden dat het niet heel gemakkelijk corrodeert. 6 Toch is het tamelijk veel jaren duurzaam. 7 Van brons wordt messing gemaakt; dat gaat met veel moeite door middel van vuur met zeer hoge temperatuur. 8 Messing heet orichalcus (geelkoper, F.S.) omdat het blinkt als goud, of het heet zo omdat er goud van gemaakt wordt. 9 Want Aristoteles zegt in zijn boek De lumine luminum (Over het licht van lichten) dat uit urine van een jongetje en messing prima goud ontstaat. 10 Dit moet men zo opvatten: er ontstaat prima goud qua kleur, maar niet qua substantie. Want zoals diezelfde Aristoteles zegt, de kleur verandert maar de substantie blijft dezelfde. 11 Dit messing heet in de boeken vaak electrum; dit omdat het er vanwege zijn kleur bijna hetzelfde uitziet als electrum.

VI De stanno
 1 Stannum temperatissime nature est. 2 In Britannia tantum reperiri solebat, sicut multe historie product. 3 Sed modernis temporibus in Germanie partibus habundantissima vena reperta est. 4 Stannum ductile est valde atque tractabile, liquabile vero super omnia metalla. 5 Mutum est per se, sed cum ere, argento vel auro mixtum canorum atque armonicum est. 6 Fulget interius, sed foris de facili contrahit corruptelam, et hoc squaloris, non rubiginis: nunquam enim rubiginatur. 7 In aqua diu iacens de facili computrescit. 8 Unde fistule aqueductus, que sub terra fieri solebant ex plumbo et consolidari stanno, modernis temporibus ex calido et fusili plumbo consolidare ars hominum excogitavit, eo quod solidate stanno durare non poterant in longinquum. 9 Plumbum enim sub terra semper durat.

VI Tin
1 Tin heeft een zeer gematigde natuur. 2 Alleen in Brittannië placht het gevonden te worden, zoals vele geschiedenissen vertellen. 3 Maar in moderne tijden is in delen van Germanië een zeer rijke ader ontdekt. 4 Tin is heel goed te smeden en te bewerken, en het is beter vloeibaar te maken dan alle andere metalen. 5 Op zichzelf is het geluidloos, maar vermengd met koper, zilver of goud is het zangerig en klinkt het harmonisch. 6 Inwendig blinkt het, maar aan de buitenkant corrodeert het snel; dit is corrosie van vuil, niet van roest: want het roest nooit. 7 Als het lang in het water ligt, verweert het gemakkelijk. 8 Vandaar dat waterleidingbuizen, die onder de grond altijd van lood waren en gesoldeerd werden met tin, tegenwoordig gesoldeerd worden met heet vloeibaar lood - een nieuwe vinding van de techniek der mensen -, dit omdat ze, als ze met tin gesoldeerd waren, niet zo'n lange levensduur konden hebben. 9 Maar lood blijft onder de grond altijd onaangetast.

VII De plumbo
1 Plumbum temperative nature est sicut stannum. 2 Ponderosum est sicut aurum, ita quod duplex pondus habet argenti vel eris. 3 Tractabile et ductile est et valde fusile, minus autem liquabile stanno. 4 Compressivum et levificativum est. 5 Ad horam liquatum nitescit, sed post modicum spatium naturalibus sordibus adumbratur. 6 Non solum mutum est naturaliter, sed muta etiam efficit alia metalla, quibus admiscetur. 7 Liquefactum in igne ceteris metallis magis minuitur. 8 Scoria eius, id est spuma, argentum continet. 9 Est autem hoc proprium et speciale plumbo inter metalla cetera, quod semper augmentatur, et hoc magis sub divo et in aere quam sub terra. 10 Squalorem contrahit, sed non rubiginem.

VII Lood
1 Lood heeft een gematigde natuur, net als tin. 2 Het is even zwaar als goud want dubbel zo zwaar als zilver of brons. 3 Het is goed bewerkbaar en smeedbaar en prima te gieten, maar niet zo vloeibaar als tin. 4 Het is compressief (drukt samen? F.S.) en maakt glad (? F.S.). 5 Een tijdje blinkt het nadat het vloeibaar gemaakt is, maar na een poos wordt het weer donker door natuurlijk vuil. 6 Het is niet alleen van nature zelf geluidloos, maar maakt ook andere metalen geluidloos als het daarmee vermengd wordt. 7 Wanneer het in vuur vloeibaar gemaakt is, krimpt het meer dan de andere metalen. 8 Zijn droesem, dus zijn schuim (zilverglid, F.S.), bevat zilver. 9 Het is eigen aan lood (iets speciaals vergeleken bij de overige metalen) dat het altijd groeit, en dit meer onder de blote hemel en in de lucht dan onder de grond. 10 Het wordt vuil, maar het roest niet.

 VIII De ferro
1 Ferrum frigide nature est, durum, solidum et incisivum. 2 Omnia domat fortitudine sua, et tantum a se consumitur. 3 Super omnia metalia facilius contrahit corruptelam et sibi etiam connexa inficit corruptione. 4 Infrigidativum est et dissolutivum. 5 Stomacho prodest in limaturis sumptum. 6 Habet autem virtutem attenuandi et desiccandi, sicut dicunt phisici. 7 Rauce sonat. 8 Ex eo fiunt arma et diversa instrumenta apta incisionibus. 9 Igne rubescit et ductile fit. 10 Calibs ex ferrariis sumitur et multis tunsionibus induratur ita, ut virtutem habeat super ferrum. 11 Hoc ferri genere acuitur acies armorum, ut valent. 

VIII IJzer
1 IJzer heeft een koude natuur, en is hard, stevig en snijdend. 2 Het bedwingt alles door zijn sterkte en kan alleen met ijzer kapotgemaakt worden (kan alleen door zichzelf verteerd worden? F.S.). 3 Meer dan alle andere metalen is het vatbaar voor corrosie en het infecteert ook alles waaraan het vastzit met dit euvel. 4 Het is verkoelend en oplossend. 5 Het is goed voor de spijsvertering als het als vijlsel (? F.S.) ingenomen wordt. 6 Het heeft namelijk de eigenschap te verlichten en droog te maken, zo zeggen de heren doktoren. 7 Het klinkt rauw. 8 Er worden wapens van gemaakt en uiteenlopende snijinstrumenten. 9 In vuur wordt het rood; dan kan men het smeden. 10 Staal wordt uit de mijnen gehaald en door vele hamerslagen zo gehard dat het nog betere eigenschappen heeft dan ijzer. 11 Met dit soort ijzer wordt de snijkant van wapens scherp gemaakt, zodat zij sterker zijn.

12 Calibs in argento vivo supernatat, et hoc quia porosum est et ideo levigatur. 13 Ferrum vero si in vivo argento proieceris, statim submergitur. 14 Est et aliud genus ferri in partibus orientis, quod vulgariter andena dicitur. 15 Incisionibus aptum est et fit fusile sicut cuprum vel argentum; sed ductile non est sicut ferrum aliarum mundi partium. 16 Explicit liber de septem metallis.

12 Staal blijft drijven in kwikzilver omdat het poreus is en dus lichter. 13 Maar als je ijzer in kwikzilver gooit, zinkt (!) het meteen. 14 In delen van het Oosten bestaat nog een ander soort ijzer, dat in de volkstaal andena heet. 15 Het is geschikt om mee te snijden en wordt gietbaar net als koper of zilver; maar het is niet smeedbaar zoals het ijzer van de andere werelddelen. 16 Hier eindigt het boek over de zeven metalen.